Η σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα στις μεταβατικές κοινωνίες των Βαλκανίων είναι η θεματική που κυριαρχεί φέτος στις ταινίες της περιοχής. Ο κινηματογράφος των Βαλκάνιων σκηνοθετών λειτουργεί ως αδιάψευστος μάρτυρας της εποχής τους, αφηγούμενος ιστορίες που συνδέουν το προσωπικό με το κοινωνικό, με τα υπαρξιακά προβλήματα των χαρακτήρων να αποτελούν σε μεγάλο βαθμό συνάρτηση της κοινωνικής και πολιτικής κατάστασης που βιώνουν.
Οι Ανατολικές ιστορίες του Κάμεν Κάλεφ, η πρώτη βουλγαρική ταινία που παρουσιάστηκε στο Φεστιβάλ των Καννών μετά από 29 χρόνια, συνιστά ένα υπαρξιακό δράμα που αντλεί από πραγματικά γεγονότα και αντανακλά τις κοινωνικές αλλαγές που συντελούνται στη χώρα: μέσα από την ιστορία δύο αποξενωμένων αδελφών που προσπαθούν να σταθούν στα πόδια τους, γινόμαστε μάρτυρες ενός περιβάλλοντος οικογενειακής κρίσης, πολιτικής διαφθοράς, ρατσισμού και μισαλλοδοξίας. Στην ταινία Μεταστάσεις, ο Κροάτης Μπράνκο Σμιτ διερευνά τη ζωή της γενιάς που μεγάλωσε κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου και μετέπειτα, και καταγράφει τις ανεπιτυχείς προσπάθειές της να προσαρμοστεί στις συνθήκες μιας καπιταλιστικής κοινωνίας. Αντίθετα, η πρωταγωνίστρια του Κοριτσιού απ’ τη Σλοβενία του Ντάμγιαν Κόζολε, αποτελεί ένα αποδραματοποιημένο παράδειγμα προσαρμογής στα νέα καπιταλιστικά δεδομένα, επιδεικνύοντας χαρακτηριστική απληστία και ευκολία στην προσπάθειά της να εξασφαλίσει μέσα από την εκπόρνευσή της μια καλύτερη ζωή.
Περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη βαλκανική χώρα, οι ταινίες από τη Ρουμανία είναι αυτές που τα τελευταία χρόνια, χάρις στον ωμό τους ρεαλισμό, τη ντοκιμαντερίστικη κινηματογράφηση, τη φυσικότητα των ερμηνειών και την «καθημερινότητα» των θεμάτων τους, αντανακλούν με τη μεγαλύτερη πιστότητα την κοινωνική πραγματικότητα της περιοχής. Στο Αστυνομία, ταυτότητα, ο Κορνέλιου Πορουμπόιου στοχάζεται πάνω στη έννοια των λέξεων και του νόμου και παρουσιάζει με κλινικό τρόπο την αστυνομική διαδικασία, διερευνώντας με αποστασιοποιημένο βλέμμα την καθημερινή εργασιακή ρουτίνα του ήρωά του και τη σχέση του με την εξουσία, αλλά και ασκώντας μια έμμεση κριτική για τη μετακομμουνιστική τελμάτωση της χώρας του. Στο Πιο ευτυχισμένο κορίτσι του κόσμου, ο Ράντου Ζούντε αφηγείται το συναισθηματικό εκβιασμό που ασκούν οι γονείς στην κόρη τους προκειμένου να πουλήσουν το αυτοκίνητο που εκείνη κέρδισε σ’ ένα διαγωνισμό για να ξεπληρώσουν κάποια χρέη. Εμπνευσμένος από μια αληθινή ιστορία, μας μιλά χωρίς να ηθικολογεί για τις οικογενειακές σχέσεις και μας μεταφέρει τα συναισθήματα του κοριτσιού, καταδεικνύοντας τις συνέπειες του καταναλωτισμού στη σημερινή Ρουμανία. Οι τεταμένες οικογενειακές σχέσεις βρίσκονται στο επίκεντρο και του μινιμαλιστικού Πρώτα απ’ όλα η Φελίτσια των Ράζνταν Ραντουλέσκου και Μελίσα ντε Ρααφ, οι οποίοι εξετάζουν την αγάπη, τις ενοχές, τα κρυμμένα συναισθήματα, την έλλειψη επικοινωνίας και τα παιχνίδια εξουσίας που ενυπάρχουν σ’ αυτές.
Βασιζόμενη στις πραγματικές ζωές των χαρακτήρων της οι οποίοι παίζουν τους εαυτούς τους στο περιβάλλον που ζουν και εργάζονται, η Ασλί Εζγκέ, στους Άντρες στη γέφυρα, θολώνει τα όρια της μυθοπλασίας και του ντοκιμαντέρ για να μας μεταφέρει το φόβο που προκαλεί η αβεβαιότητα του μέλλοντος στη νέα γενιά που ζει στην Κωνσταντινούπολη. Μια διαμετρικά αντίθετη οπτική της ίδιας πόλης μάς προσφέρει το Λάθος κομποσκοίνι του Μαχμούτ Φαζίλ Τζοσκούν, μια ρομαντική ιστορία ενός ανέφικτου έρωτα στην οποία η Πόλη μετατρέπεται σ’ έναν από τους πρωταγωνιστές της ταινίας.
Η μετανάστευση, αναπόσπαστο κομμάτι της βαλκανικής πραγματικότητας, θίγεται μέσα από τρεις διαφορετικές προσεγγίσεις. Στη ταινία του Σέρβου Ντάρκο Λουνγκούλοφ, Εδώ και κει, συνιστά απλά το φόντο μιας ρομαντικής ιστορίας και παρουσιάζεται με ανάλαφρο και αισιόδοξο τρόπο. Αντίθετα, η τελευταία ταινία του Γκόραν Πασκάλιεβιτς, Ταξίδια του μέλιτος, που προβάλλεται στα πλαίσια του μεγάλου φετινού αφιερώματος του τμήματος, αναδεικνύει την πιο ρεαλιστική και πεσιμιστική της διάσταση: από τη μία την επιθυμία για μια καλύτερη ζωή κι από την άλλη την αρνητική αντιμετώπιση που συναντούν στα σύνορα οι Βαλκάνιοι επίδοξοι μετανάστες. Τέλος, ο Αλβανός Γκιέργκι Τζουβάνι στο Ανατολή δύση ανατολή, στρέφει το βλέμμα του στο παρελθόν, λίγο πριν την κατάρρευση του κομμουνισμού στη χώρα του, δηλώνοντας μέσα από μια συγκινητική ιστορία το αυτονόητο: κανείς δε θέλει να εγκαταλείψει τον τόπο του, όσο άσχημη κι αν είναι εκεί η κατάσταση.
Στο παρελθόν διαδραματίζονται και το Kino Caravan του Ρουμάνου Τίτους Μουντέαν, παρουσιάζοντας τη νοοτροπία και τη συμπεριφορά των ανθρώπων απέναντι στην εξουσία την εποχή του Τσαουσέσκου, ενώ η βουλγάρικη μικρού μήκους Ομελέτα της Ναντέζντα Κόσεβα καταγράφει με λιτό και δραματικό τρόπο την οικονομική ανέχεια και την απελπισία των ανθρώπων μετά την κατάρρευση του κομμουνισμού. Με σκόπιμα ασαφή χρονικό προσδιορισμό, η αντιπολεμική ταινία του Σέρβου Βλαντιμίρ Πέρισιτς, Καθημερινοί άνθρωποι, συνιστά μια μελέτη του πώς ένας νεοσύλλεκτος μετατρέπεται σε ψυχρό εκτελεστή. Τέλος, το φετινό πρόγραμμα συμπληρώνουν το ονειρικό Πάρτι του Ντάλιμπορ Μάτανιτς και η ατμοσφαιρική ταινία δρόμου H εκδίκηση της Καταλίν Βάργκα του Βρετανού Πίτερ Στρίκλαντ.

Δημήτρης Κερκινός
Υπεύθυνος προγράμματος «Ματιές στα Βαλκάνια»