Η ενασχόληση των βαλκάνιων σκηνοθετών με το παρελθόν συνιστά μια σταθερή πρακτική στον κινηματογράφο της περιοχής, αναδεικνύοντας έτσι μια επιτακτική ανάγκη για επικοινωνία και επαναδιαπραγμάτευση σημαντικών κοινωνικών και πολιτικών ζητημάτων ή τραυμάτων. Φέτος, όλες σχεδόν οι ταινίες του κυρίως προγράμματος, κοιτούν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο στο παρελθόν.

Στον Καιρό του κομήτη, την πιο ακριβή μέχρι σήμερα κινηματογραφική παραγωγή της Αλβανίας, ο Φατμίρ Κότσι, μεταφέρει ελεύθερα το μυθιστόρημα του Ισμαήλ Κανταρέ «Μαύρη χρονιά», για να παρουσιάσει τις πολιτικές και πολιτισμικές συγκρούσεις που συνόδεψαν την απελευθέρωση της Αλβανίας από τους Οθωμανούς στις αρχές του 20ου αιώνα, αναδεικνύοντας μια σειρά ζητημάτων τα οποία είναι ακόμα και σήμερα επίκαιρα, όπως η ρευστότητα των συνόρων ή η συνεχής μετατόπιση του πολέμου από τη μία περιοχή των Βαλκανίων στην άλλη. Οι δύο άλλες ταινίες εποχής προέρχονται από την Βουλγαρία. Η Πίσσα του Γιάβορ Γκάρντεφ μας μεταφέρει στη Σόφια και τον ολοκληρωτισμό της δεκαετίας του ’60, μέσα από ένα παιχνίδι σύνθεσης διαφορετικών κινηματογραφικών ειδών όπου κυριαρχεί το νουάρ και η σοσιαλιστική τέχνη, δημιουργώντας μια παραβολή για την ελευθερία και τη δικαιοσύνη, καθώς κι ένα σχόλιο για το σοσιαλιστικό παρελθόν. Αντίθετα, στο Η μόνη ερωτική ιστορία για την οποία δεν έγραψε ο Χέμινγουεϊ, ο Σβέτοσλαβ Οβτσάροφ χρησιμοποιεί το παρελθόν ως όχημα πρόσβασης στο μύθο του Χέμινγουεϊ την περίοδο που ήταν πολεμικός ανταποκριτής, κάνοντας μια ατμοσφαιρική ταινία που αναδίδει έναν έντονο ερωτισμό.

Οι ταινίες από τη Σερβία και τη Βοσνία, έχουν, για μία ακόμα φορά, ως σημείο αναφοράς τον πόλεμο στην πρώην Γιουγκοσλαβία. Στην ταινία του Γκόραν Μάρκοβιτς, Η περιοδεία, μια ομάδα ηθοποιών που διατηρεί την αθωότητά της και την προδιάθεσή της για παιχνίδι ταξιδεύει στο μέτωπο κατά την διάρκεια της χειρότερης χρονιάς του εμφυλίου. Η επαφή τους με τους αντιμαχόμενους εθνοτικούς στρατούς θα τους προσγειώσει απότομα στην πραγματικότητα του πολέμου, αλλάζοντάς τους για πάντα ως ανθρώπους. Στο Χιόνι της Αΐντα Μπέγκιτς, αν και ο πόλεμος έχει τελειώσει στο απομονωμένο και κατεστραμμένο χωριό όπου εκτυλίσσεται η ιστορία, εντούτοις παραμένει ο πραγματικός πρωταγωνιστής της ταινίας. Η σκηνοθέτις διερευνά τον ψυχισμό των επιζησάντων γυναικών, αναδεικνύοντας τα συναισθήματα, τη μοναξιά και την προσπάθειά τους να αντεπεξέλθουν με αξιοπρέπεια τη μεταπολεμική καθημερινότητά τους.

Ο πολιτικός και κοινωνικός απόηχος των προηγούμενων ταινιών απουσιάζει από το Boogie του Ράντου Μουντέαν, ο οποίος, αν και κοιτάζει στο παρελθόν, εστιάζει περισσότερο στο προσωπικό και το υπαρξιακό, εξετάζοντας τον τρόπο που οι άνθρωποι αντιμετωπίζουν το παρελθόν τους. Πρόκειται για μια ιστορία με οικουμενικό χαρακτήρα, κινηματογραφημένη με το γνώριμο ρεαλιστικό ύφος που χαρακτηρίζει τα τελευταία χρόνια τον ρουμάνικο κινηματογράφο.

Το μικρό αφιέρωμα στις ρουμάνικες ταινίες μικρού μήκους, είναι απόρροια της επώασης του νέου ρουμάνικου ρεύματος από αυτές, με τη σημερινή γενιά των καταξιωμένων σκηνοθετών του (Κριστιάν Μουντζίου, Κρίστι Πούιου, Κριστιάν Νεμέσκου, Κορνέλιου Πορουμπόιου, Ράντου Μουντέαν) να έχουν να επιδείξουν σημαντικές ταινίες μικρού μήκους. Έτσι, οι σημερινοί μικρομηκάδες είναι η επόμενη γενιά του ρουμάνικου κινηματογράφου, με κάποιους από αυτούς να πραγματοποιούν ή να ετοιμάζουν ήδη την πρώτη τους μεγάλου μήκους ταινία. Όπως και στις ταινίες μεγάλου μήκους της τελευταίας δεκαετίας, έτσι και στις μικρού μήκους, διακρίνουμε κοινά θεματικά και στυλιστικά ενδιαφέροντα. Ιστορίες που εμπνέονται από την καθημερινή ζωή και αποδίδονται μ’ έναν λεπτομερή ρεαλισμό που συγκινεί, με έμφαση στις ανθρώπινες σχέσεις (Megatron, Αλεξάνδρα, Πέμπτη), κωμικά περιστατικά, που άλλοτε είναι τρυφερά (Η κίτρινη χαμογελαστή φατσούλα) κι άλλοτε βουτούν στο μαύρο χιούμορ (Ξέρεις τι εννοώ, Το χρονικό ενός προαναγγελθέντος θανάτου). Έντονη είναι και η παρουσία της ειρωνείας (Ωραία μέρα για κολύμπι, Στο σπίτι, Κύματα), ενώ εξαίρεση αποτελεί το Μετείκασμα, μια ιστορία επιστημονικής φαντασίας και άσκηση ύφους.

Tέλος, το αφιέρωμα στον σύγχρονο τουρκικό κινηματογράφο έχει ως στόχο να παρουσιάσει τη δυναμικότερη κινηματογραφία των Βαλκανίων σήμερα, μέσα από τις νέες ταινίες δύο διαφορετικών γενεών σκηνοθετών: εκείνης των μέσων της δεκαετίας του ’90, η οποία ανανέωσε και καθιέρωσε διεθνώς τον τουρκικό κινηματογράφο, αλλά και μιας νέας φουρνιάς δημιουργών, οι οποίοι, εμπνεόμενοι από το παράδειγμα των παλαιότερων, πραγματοποιούν τις πρώτες τους αξιόλογες ταινίες.

Δημήτρης Κερκινός
Υπεύθυνος προγράμματος